Tuotâvuođâ čolmijd keččâm lii vuossâmuš lävkki
Komissaar Kari Mäkinen 4.12.
Pyereh kuldâleijeeh,
Lii lamaš ovdâvuoigâdvuotâ leđe fáárust pargoost, mast mij uuccâp nuuvt tuotâvuođâlii kove ko máhđulâš. Kove lii vuosâsaajeest kove säämi aalmugist Suomâst, sämmilii elimist já ulmuin maaŋgâi staatâi čarviittuvâst.
Pargo lii puáhtám uáinusân meid kove Suomâ staatâst já virgeomâhâštooimâst sehe ubâ syemmilii ohtsâškoddeest: kirhoin, škoovlâst, käävpist já palvâlusâin. Taat kove ij lah meendu njálgástellee. Nuuvt ennuv tast tiättoo ávhástâllâm, lappâd keččâm, tuolmâm, peerusthánnáávuotâ, huávdejeijee lattim já ucášem. Tast tiättojeh kolonialistliih jiešvuođah.
Taam kove alnestis staatâ, ton merideijeeh, virgeomâhááh, syemmilâš ohtsâškodde – mij syemmiliih – ferttip orvâđ keččâđ. Kove kalga aiccâđ já tubdâstiđ, veikkâ šodâččij hepânâššâđ, tego munjin lii keevvâm pargo ovdándijn. Tuotâvuođâlii kove keččâm lii vuossâmuš lävkki, vâi ittáš ličij pyereeb ko jiävtáš já onnáš.
Sämmilijd kulâdijn mun aiccim ennuv epiluáttámuš. Epiluáttámuš čuosâi eromâšávt Suomâ staatân já virgeomâháid. Epiluáttámušân lii kuhes, maaŋgâi suhâpuolvâi kukkosâš tuáváš. Tot uulât jiečânâs Suomâ ääigist olgoláá, kirho já ruuvnâ toimáid sämmilij kuáttá. Epiluáttámuš áásá sämmilij kollektivlii muštoost, ige Suomâ staatâ sämipolitik lah epiluáttámuš kepidâm, pyerebeht-uv nubij kulij.
Sáttá leđe epitärkki sárnuđ staatâ sämipolitikist. Pyerebeht-uv koččâmuš lii lamaš oppum toimâmmaalist já munejurduin, moh láá laiđim sämmilij enâmij já pirrâs ruđâlii ávhástâlmân, já mii lii uigâm syemmilii eellimhäämi, jurdâččemvyevi, kulttuur já siärvádâhráhtusijd ain čieŋâlubbon sämmilij ulmui tuođâlâšvuotân.
Tiäđust-uv lii tábáhtum eres-uv. 1970-lovvoost ovdâskulij saje lii finnim politik, mii tuubdâst algâaalmugvuoigâdvuođâi vuáđuld säämi aalmug sierânâs kulttuurlii já aalmuglii vuoigâdvuođâ orroođ almosijn. Taan politik kulminaatiočyegis lâi 1990-lovvoost. Talle sämmilij algâaalmugvuoigâdvuođah kirjejuvvojii eennâm vuáđulaahân. Talle huksejui sämmilij kulttuurjiešhaldâšem. Sämitiggelaavâ viehârušmáin já cakkâmáin olášuttum uđâdâs juátká taam linje. Tiätunáál meid tuotâvuotâ- já sovâdâttâmkomissio asâttem já pargo kulá siämmáá jotkuumân.
Taan politik paaldâst sämmilij feeriimijn oro ain-uv nubbe, kuhheeb politik linje. Tast sämmilij päikkikuávlu ovdedem huávdejeh energia-, mecci-, mađhâšem-, ruuki-, piäluštem- já ruttâtuálupolitikeh. Toi noomâst sämmilij vuoigâdvuođah kuáđđojeh huámášuuhánnáá. Meiddei sämmilij vuoigâdvuotâ jieijâs kielâ já kulttuur miäldásijd palvâlussáid lii rašes vuáđu alne sehe päikkikuávlust já eromâšávt ton ulguubeln, kost ain stuárráb uási sämmilijn eelih.
Nuuvtpa staatâ sämipoolitlii linjeest lii siskiibiälááš ruossârijdo já episystematlâšvuotâ. Taggaar porá ovttuu sämmilij luáttámuš.
Staatâ já sämmilij koskâvuotâ ij lah täsiviärdásâš. Staatâst lii laavâkevttim já haldâttuv väldi koskâvuođâst sämmilijd. Riehtistaatâst ulmust lii lope vyerdiđ rievti tast, kiäst lii väldi. Sämmilijn lii lope vyerdiđ, et puoh vääldi kevttim, lâiba koččâmuš poolitlijn miärádâsâin tâi taid tulkkojeijee virgeomâhâštooimâst, lii riävtálâš sijjân já huksee luáttámuš. Lii lope vyerdiđ, et sämmilijd kyeskee ääših iä kieđâvuššuu iäge tain meriduu sii lappâd pic systematlávt siiguin.
Mun mieđettâm, et jiem tieđe, maid saavah sovâdist taan ohtâvuođâst tárkká uáivildeh. Tom mun tiäđám, et pyereeb ittáá huksim váátá nuuvt tuotâvuođâlii ko máhđulâš kove aiccâm já tubdâstem. Já tot váátá epiluáttámuš kepidem. Luáttámuš lii tast suámálâš äšši, et tom ij pyevti páguttiđ, ij kenigittiđ ige uástiđ. Tom puáhtá tuše huksiđ. Luáttámuš huksim lii kuhesáigásâš já meritiäđulâš pargo. Tast annoo poolitlâš táttu. Tast annoo mii syemmilij sämikulttuurân kyeskee tiäđu já ibárdâs lasettem já sämmilij tubdâstem viärdásâžžân aalmugin. Annoo ruokkâdvuotâ piäluštiđ sämmilij vuoigâdvuođâid.
Ohtâ komissio ij vala tivo taggaar, mii lii murânâm maaŋgâ suhâpuolvâ ääigi. Mut jis komissio pargo ubâ ucánjáhháágin šoddâd luáttámuš sämmilij já syemmilii ohtsâškode sehe sämmilij já Suomâ staatâ kooskâst, te mii neelji ive pargo ij lah moonnâm tušás.