Saahâ aalmuglâšteatter 4.12. 2025 Hannele Pokka
Sämmilij tuotâvuotâ- já sovâdâttâmkomissio
Komissio pargo liäkká pálgá sovâdân
Pyereh nisoneh já almaah!
Lii stuorrâ kunnee, et mij pyehtip oovdânpyehtiđ sämmilij tuotâvuotâ- já sovâdâttâmkomissio pargo tääbbin Aalmuglâšteatterist, Suomâ aalmuglii válduläävdi alne. Taat lii historjálâš muddo. Historjálâš lii lamaš meid mii pargo. Sämmilij tuotâvuotâ- já sovâdâttâmkomissio asâttem lii lamaš áinoošlajâsâš tábáhtus. Tággáár Suomâst ij lah kuássin lamaš.
Maailmist algâaalmugij aašijd čielgejeijee tuotâvuotâ- já sovâdâttâmkomissioh láá lamaš jo maaŋgah. Máhđulávt Suomâst mušteh Kanada komissio, mon maŋa kanadaliih moránii ton tuotâáášán, et ennuv algâaalmugij párnááh lijjii jáámmám katolisii kirho paijeentoollâm uáppeeasâttuvâin. Meid mii naaburenâmijn, Ruotâst já Taažâst, láá pargeldâm tuotâvuotâ- já sovâdâttâmkomiteah, siämmáánáál Tanskaast Grönland inuitij ašijguin.
Mij luovâttijm ovdeláhháá mii paijeel 700-sijđosii raapoort komissio asâtteijeetáhhoid, staatârááđán, sämitiigán já nuorttâlij sijdâčuákkimân. Mii toimânadelem mield mij lep aiccâm já árvuštâllâm sämmilijd čuoccâm historjálii já tááláá ääigi olgoštem, fáárun luhâmáin staatâ assimilaatiopolitik, sehe vuoigâdvuođâi luávkkáámijd. Mij lep čielgim sämmilijd kulâmáin, et maht toh láá vaiguttâm já vaigutteh sämmilijd já sii siärvádâhân. Mij lep vuávám 68 iävtuttâssâd, vâi hammiiččijm pyereeb puátteevuođâ sämmilijd.
Ko komissio pargo lii tääl nuhâmin, te mij lep kijtoliih eromâšávt toid masa neelji čyeđe sämmilâžân, kiäh juohhii mijjân feeriimijdis já halijdii vaiguttiđ toos, et sii jieijâs tâi oovdeb suhâpuolvâi feerim verivuođah iä innig kiärdášuu, iäge vájálduu. Mij kijttep sämisiärváduvâid, kiäh láá išedâm kuullâmtilálâšvuođâi orniimist siijdâin já kaavpugijn. Mij kijttep meid äššitobdeid, kiäh halijdii jyehiđ tiäđuidis já äššitubdâmušâs komissio kiävtun valmâštâlmáin sierânâsčielgiittâsâid. Toh valmâštuvvojii ohtsis 25 já toh almostittojii tállân ko kiergâttuvvojii. Mij kijttep Aalmuglâšteatter, Baltic Circle já Sämimuseo Siida vievâ, kiäh láá toohâm máhđulâžžân tom, et mii raportij teevstah lohhojeh jiänusân tääbbin Aalmuglâšteatter läävdi alne já Sämimuseo Siidast Anarist. Kijttoseh Yleisradion striimivuolgâttâs jyehimist Yle areena peht.
Suomâ ij lah sierânâs suálui, moos ij liččii vaiguttâm tot, et maht algâaalmugijguin láá lattim pirrâ maailm. Mist-uv sämmiliih jaamišeh láá koivum haavdijn tieđâlij tutkâmuulmijd várás. Sämmilij uáivitäävtih láá mittádâllum suujâi keežild, moh láá mijjân maajeeld puáttee puolváid pááccám epičielgâsin. Suomâst lii lamaš kuhháá vääldist taggaar ibárdâs sämivuođâst, et tot lii jämmee kulttuurin lappuumin.
Suomâ ij lah lamaš taggaar lahâasâttem, mii ličij kenigittám kevttiđ škoovlâin tuše suomâkielâ. Mii kuullâm sämmilij muštâlusah viestâdeh kuittâg, et lädiduttem lâi čälihánnáá vuáválâšvuotâ, mii moonnâm iheluuvij ääigi haldâšij škoovlâin já 1900-lovo loppâpele räi kiävtust orroom uáppeeasâttuvâin. Syemmilâš já suomâkielâlâš škovlâ- já asâttâhvuáhádâh lii toimâm noonâ lädiduttem riäidun, mii lii hiäjusmittám sämikielâi já kulttuur sirdum suhâpuolvâst nuubán. Asâttâhškoovlâin párnááh lijjii kuhes aaigijd iärust perruinis. Jieijâs kielâ kevttimist finnij távjá ráŋgáštâs. Ton čuávumuššân maaŋgah párnááh monâttii ohtâvuođâs jieijâs kielân já identitetân. Vaiguttâsah tiättojeh ain-uv sämisiärváduvâin kielâi uhkevuálásâšvuottân já kulttuur monâttâssân. Lädiduttem traumah láá jottáám sämisuhâpuolvâin nuubán.
Suomâst lii čielgâ rááhtuslâš tiätuvänivuotâ sämikulttuurist já sämmilij sajaduvâst algâaalmugin. Sämitiäđu vänivuotâ ohtsâškoddeest vaaigut väldiaalmug lattiimân já munejurduid sämmilij kuáttá. Sämmiliih kuáhtájeh meid argâelimist já pargosoojijn rasism já olgoštem. Sosiallii mediast sij kuáhtájeh spiehâstuvlii ennuv vajesaavâid.
Syemmilâš lahâasâttem ij tuubdâ ige tuubdâst sämmilij vyevi toollâđ poccuid ige sii tovláid kuálástemsoojijd. Veikkâ vuoigâdvuođâi moonâtmist lii kuhháá, te sämmiliih iä lah vájáldittám tom.
Iheluuvij pehtilis meccituálu hárjuttem maŋa luánduviđá meecih láá kiäppánâm sämmilij päikkikuávlust. Vala siäilum puáris vuovdij suoijâlmist lii huáppu.
Ruukitoimâ já pieggâvyeimihuksim sehe piäluštemvuoimij lasaneijee hárjuttâstoimâm láá uđđâ, vijđeshámásiih eennâmkevtteeh. Vijđáneijee mađhâšem kištottâl siämmáin kuávluin ärbivuáválij iäláttâsâiguin.
Luosâpivdo lii lamaš jo vittâ ive kieldum Tiänust. Taan tilálâšvuođâ aalgâst mij ooinijm dokument, mast Tiänu sämmiliih muštâleh, maht luosâpivdokiäldu uhked tuššâdiđ ubâ juhâsämmilii kulttuur. Nube dokumentist mij kuulâim puásuisämmilij huolâid jieijâs iäláttâs keežild šoŋŋâdâhnubástus ovdándijn.
Sämmiliih iä lah pááccám passivlávt keččâđ tuárispeln. Sij láá lamaš aktivliih jieijâs siärváduvâi, enâmij já čaasij piälušteijeeh. Ton vievâst sämmilâš kulttuur lii ain-uv eeliš, eellimvuáimálâš já siärváduvlâš.
Sämmilij vuoigâdvuođah algâaalmugin láá nanodum maaŋgâin aalmugijkoskâsijn sopâmušâin já Suomâ vuáđulaavâst. Taat syeji ij kuittâg olášuu keevâtlávt jo-uv tondiet, et vuáđulaavâ vuoluubeln leijee sierânâslaavah iä vääldi huámášumán sämmilij vuoigâdvuođâid, virgeomâhái tulkkuumeh sämmilij vuoigâdvuođâin mulsâšuddeh tâi ko vuoigâdvuođâi olášuttem várás ij lah ruttâ ige sämikielâ mättee pargoviehâ.
Syemmilâš ohtsâškodde ij huámmáš, et sämmiliih eelih mii juávhust pirrâ Suomâ. Jurdâččeh, et rijttáá, jis sämikielâliih palvâlusah láá fáállun pajemuu Laapist.
Pyereh kuldâleijeeh! Taan tilálâšvuođâ paječaalâ lii “Soovâd kuávlun”. Mij oskop, et päälgis soovâd kuávlun álgá, ko staatâ áiccá já tuubdâst, et Suomâ staatâ lii vuáđudum kyevti aalmug, sämmilij já syemmilij enâmáid.
Mij anneep velttimettumin, et staatâ kuáddá ovdâsvástádâs historjálijn verivuođâin tego asâttâhškoovlâin hárjuttum olmoošvuoigâdvuođâid luávkkám assimilaatiopolitikist sehe etnisii já kielâlii tuáváážân vuáđuduvvee olgooštmist.
Mij anneep positivlâžžân, et sämitiggelaahâ tuhhiittui moonnâm keesi ovdâskoddeest. Uđđâ laahâ pyereed sämitige máhđulâšvuođâid uásálistiđ já vaiguttiđ sämmilijd kyeskee aašij miärádâstohâmân. Sämmilijd kyeskee eres lahâasâttem kalga sovâttiđ oohtân uđđâ sämitiggelavváin. Lii meid tehálâš, et komissio raapoort satâšuvvoo oles ovdâskode tiätun.
Staatârääđist já ton vuáláin ministeriöin lii valmâštâllâmväldi. Oovdânpyehtimeh ovdâskoodán puátih staatârääđi peht. Tääl sämiašij valmâštâllâm staatârääđist lii piäđgui. Sämmilij vuoigâdvuođâi nanodem váátá, et staatâ čoonnâs kuhesáigásii já systematlii sämipolitikân. Lii äigi tivvoođ tom, mii lii sämmilijd puástud já epivuoigâlâš.
Mij lep iävtuttâm, et staatârääđi kanslian vuáđuduvvoo sämiaašijd koordinistee ohtâdâh, mon stivree sämmilâš staatâčällee. Staatârääđi noomât sämmilii staatâčällee, ko lii ráđádâllâm sämitiggijn já nuorttâlij sijdâčuákkimáin. Sämmilii staatâčällest kalga leđe toorjân äššitobdeejuávkku, mii čoggâšuvá ministeriöi, sämitige já nuorttâlij sijdâčuákkim nomâttem ovdâsteijein. Mij lep meid iävtuttâm, et ovdâskodde finnee jyehi vaaljâpaje ääigi čielgiittâs, maht sämmilij vuoigâdvuođah láá nanodum.
Pyereh kuldâleijeeh! Tuotâvuotâ- já sovâdâttâmproosees luhostume tááhust lii tehálâš, et tiätu já ibárdâs sämmilijn Suomâ áinoo algâaalmugin lassaan. Mij tuáivup, et mii pargo liäkká pálgá sovâdân nuuvt, et kyehti aalmug, syemmiliih já sämmiliih, pyehtih eelliđ nubijdis kunnijâtmáin šiev oovtâstpargoost koskânis.
Tiervâpuáttim!