Sämmilij tuotâvuotâ- já sovâdâttâmkomissio ornim nuorttâsämmilij kulâmijn pajanij oovdân kyehti historjálii tábáhtus, moin komissio táttumist filosofia tuáhtár Sonja Tanhua (Helsig ollâopâttâh) raahtij čielgiittâs nuorttâlij muštotiäđu toorjân.
Čielgiittâs kieđâvuš suovâkuoskâlij, Sompiost toimâm Aleksi “Mosku” Hihnavaara tooimâid nuorttâ Laapi kuávlust virgálâš sehe epivirgálâš lahâkoccen 1910- já 1920-lovoin, sehe Laapi räjikosáttuv kenraalmaajur Kurt Martti Wallenius nuorttâsämmiláid čuáccám “mävsittemmááđhi”. Taan ive 1919 “mävsittemmääđhi” ääigi Wallenius já syemmilii suáldátstiivrâ valduuttem juávhuh sirdojii nuorttârääji paijeel já olášuttii viehâváldálijd sahhiittâlmijd nuorttâlij seervist já nistii tâi suáládii nuorttâlij poccuid sehe toi tuoljijd já eres omâduv.
Čielgiittâs kieđâvuš meiddei nk. “Piäccám syelivakšumääši” vuájumáin čoovčâ 1939 tábáhtussáid. Talle staatâlâš poolis tolliittij Piäccám kuávlust paijeel čyeđe olmožid, iänáážin sivilijd já jođettij sii Kiemân teikkâ Ruávinjaargân koijâdâlmáid. Koijâdâlmij ääigi aainâs-uv kyehti ulmuu koddojii epičielgâ tiilijn. Viijmâg tuše 15 tyemmejuvvojii syelivakšuumist já puoh ášáskuttum ulmuuh muštâlii maŋeláá, et sij pijneduvvojii sahhiittâlmij ääigi. Tábáhtuumijn iä muštâlâm talle ollágin almolâšvuotân, já jämimij sehe koijâdâlmij pirrâ sodâstâllee kulosaavah láá lamâš luánduliih cuvnâđ koččâmušâid vala iheluuvij maŋa-uv
Čielgiittâs ávhástâl ovdebáá tutkâmušâid sehe arkkâdâhamnâstuv. Kuohtuuh tábáhtusah láá dokumentistum já tutkum nuuvt áigálii ko totkei-uv tooimâst jo ovdil, mutâ nuorttâlij uáinuh já vuáttámušah láá oovdeb tutkâmušâin masa ollásávt kuođđum huámmášhánnáá.
Čielgiittâs almostittoo Staatârääđi viermisiijđoin 14.11. tme 9.
- Sonja Tanhua: Kostoretkiä ja vakoilua: historiantutkimus kolttasaamelaisten muistitiedon tukena https://urn.fi/URN:ISBN:978-952-383-908-3
Almostittem lii uási staatârääđi asâttâm sämmilij tuotâvuotâ- já sovâdâttâmkomissio sierânâsčielgiittâsâi rááiđu. Komissio pargon lii selvâttiđ sämmilij feerim olgoštem já assimilaatio sehe pyehtiđ oovdân niävuid soovvâd huksiimân algâaalmug sämmilij já Suomâ staatâ kooskâst. Täđuh komission rahtum čielgiittâsâin kávnojeh viermisijđoin https://sdtsk.fi/smn/olgosadalduvah/
Lasetiäđuh
Filosofia tuáhtár Sonja Tanhua
sonja.tanhua(a)helsinki.fi
Viestâdemvuávájeijee Mira Pohjanrinne
mira.pohjanrinne(a)sdtsk.fi